Plyometric คืออะไร?
“กระโดด” คงเป็นสิ่งแรกที่เรานึกถึงเมื่อเรากำลังพูดถึงการฝึกที่เรียกว่า Plyometric แต่จริงๆ แล้ว Plyometric มีมากกว่านั้น
Plyometric คือ เป็นการฝึกแบบใช้แรงต้าน (Resistance Training Methods) รูปแบบหนึ่ง เป็นวิธีการฝึกการออกแรงที่ถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลาย ใช้สำหรับพัฒนาสมรรถภาพในนักกีฬา ฝึกให้นักกีฬาออกแรงให้รวดเร็ว ทั้ง Lower Body และ Upper Body มีทั้งการ Jumping, Skipping, Hopping, Throwing
สำหรับนักกีฬา ความแข็งแรง หรือ Strength คือความสามารถในการสร้างแรง และนักกีฬาก็ต้องสามารถสร้างแรงเหล่านี้ออกมาได้อย่างรวดเร็วด้วยเช่นกัน เพราะออกแรงในกีฬานั้น มีแรงเยอะ อย่างเดียวไม่ได้ แต่ต้องสามารถออกแรงนั้นได้อย่างรวดเร็วด้วย
ท่าฝึก Plyometric เน้นไปที่การพัฒนาระบบประสาท พัฒนาการหดตัวของ Fast-twitch muscle fibers โดยไม่ได้ทำให้เกิด Hypertrophy แต่เป็นการทำให้กล้ามเนื้อแข็งแรงขึ้น ออกแรงได้รวดเร็วสอดคล้องกับกีฬา
เข้าใจ Stretch-Shortening Cycle (SSC) กันก่อน
Stretch Shortening Cycle (SSC)
Stretch-Shortening Cycle หรือ SSC เป็นรากฐานของ Plyometric exercises เป็นกลไกที่เกิดขึ้นกับร่างกายขณะที่เรากำลังฝึก เป็นสถานการณ์ที่กลุ่มกล้ามเนื้อมีออกแรงแบบยืดยาวออกอย่างรวดเร็ว (Eccentric Contraction) ก่อนที่จะมีการออกแรงแบบหดตัว (Concentric Contraction) เช่นการวิ่ง การกระโดด หรือการขว้าง โดยที่เราสามารถแบ่งออกไปได้อีก 2 ประเภท
- Fast SSC คือท่าฝึก Plyometric มีลักษณะเฉพาะคือเวลาหดตัวสั้น (<250ms), มีการเคลื่อนไหวของข้อต่อไม่มาก, มีการเปลี่ยนแปลงทิศทางที่รวดเร็ว เช่น drop jumps และ hurdle jumps.
- Slow SSC จะเกี่ยวข้องกับท่าฝึกที่มีเวลาหดตัวที่ยาวนานกว่า (>250ms) และมีการเคลื่อนไหวของข้อต่อที่มากขึ้น เช่น box jumps หรือ maximal vertical jumps.
Phase 1 Eccentric – กล้ามเนื้อออกแรงแบบยืดยาวออก จะมีการสะสมพลังงาน Elastic Energy เอาไว้ที่เอ็นกล้ามเนื้อ
Phase 2 Amortization – คือช่วงเวลาระหว่าง Phase 1 ที่เป็นกล้ามเนื้อออกแรงแบบยืดยาวออกและ Phase 3 ที่เป็นการหดตัวของกล้ามเนื้อ เราจะเรียกว่า Amortization (หรือ Coupling Phase) นี่คือช่วงเวลาตั้งแต่สิ้นสุดของ Eccentric Phase ไปจนถึงการเริ่มต้นของ Concentric
ช่วงนี้ของ SSC อาจเป็นช่วงที่สำคัญที่สุดในการเพิ่มการสร้างแรง ระยะเวลาช่วงนี้ต้องสั้น หากระยะนี้นานเกินไป พลังงานที่เก็บสะสมใน Eccentric จะสูญเสียไปเป็นความร้อน และ Stretch Reflex จะไม่เพิ่มการทำงานของกล้ามเนื้อ ในระยะต่อไปอย่าง Concentric
Phase 3 Concentric – กล้ามเนื้อมีการออกแรงแบบหดตัว ซึ่งจะมีการปลดปล่อยพลังงาน Elastic Energy ที่สะสมไว้ออกมาด้วย ทำให้เกิดการสร้างแรงเพิ่มขึ้น แต่จะมาน้อยแค่ไหน ขึ้นอยู่ที่ลักษณะของ 2 Phase ก่อนหน้าด้วย โดยเฉพาะ Eccentric Contraction เป็นส่วนสำคัญที่ทำให้เกิด Stretch-Shortening Cycle หากการเกิด Eccentric Contraction ไม่เร็ว หรือมีเกิดการค้างไว้ในช่วง Amortization ก็จะสูญเสียพลังงานที่สะสมไว้ และไม่เกิดการกระตุ้นการทำงานของ Muscle Spindle
Eccentric Contraction จำเป็นต้องเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว และตามด้วย Concentric Contraction อย่างรวดเร็วเช่นเดียวกัน จึงจะเกิดเป็น Stretch-Shortening Cycle
ประเภทของท่าฝึก Plyometric
ในปัจจุบันมีวิธีการ รูปแบบในการแบ่งประเภทของท่าฝึก Plyometric มากมายหลายแบบ ในบทความนี้ เราจะอ้างอิงจาหนังสือ NSCA เป็นหลักนะครับ
Lower Body Plyometrics
การฝึก Lower Body Plyometrics เหมาะสำหรับนักกีฬาแทบทุกประเภทและทุกชนิดกีฬา รวมไปถึงบริบทของการฟื้นฟูสมรรถภาพ เนื่องจากกีฬาส่วนใหญ่ต้องอาศัยความสามารถของนักกีฬาในการสร้างแรงกล้ามเนื้อสูงสุดภายในเวลาสั้น ๆ การฝึก Lower Body Plyometrics จึงเป็นรูปแบบการฝึกที่เหมาะสมและปรับเปลี่ยนได้หลากหลาย ทั้งยังช่วยเสริมสร้างสมรรถภาพที่ถ่ายโอนไปใช้กับกีฬาได้หลายประเภท
ตัวอย่างเช่น นักวิ่งระยะสั้นต้องใช้การเคลื่อนไหวในแนวราบเป็นทางตรงไปด้านหน้า ขณะที่กีฬาส่วนใหญ่อื่น ๆ อาจต้องใช้การเคลื่อนไหวในหลากหลายทิศทาง ทั้งด้านหน้า ด้านข้าง หรือด้านหลัง เพื่อให้แข่งขันได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ความต้องการในการเคลื่อนไหว เคลื่อนที่เหล่านี้ ยังอาจแตกต่างกันไปตามตำแหน่งการเล่นในกีฬาแต่ละชนิดด้วย เช่น ตำแหน่ง Middle Blocker ในวอลเลย์บอลอาจต้องเคลื่อนไหวด้านข้างและแนวดิ่งเป็นหลัก ส่วนผู้เล่นตำแหน่งหัวเสาอาจต้องเน้นการเคลื่อนไหวในแนวราบต่อเนื่องไปสู่แนวดิ่งมากขึ้น นักกีฬาอเมริกันฟุตบอล เบสบอล ฟุตบอล และบาสเกตบอลต้องเคลื่อนไหวอย่างรวดเร็วและทรงพลัง รวมถึงเปลี่ยนทิศทางในทุกระนาบเพื่อให้แข่งขันได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ตัวอย่างของนักกีฬาที่จะได้รับประโยชน์อย่างมากจากโปรแกรมฝึก Plyometrics คือเซ็นเตอร์ในบาสเกตบอล เพราะต้องกระโดดซ้ำ ๆ เพื่อรีบาวด์ เซ็นเตอร์ต้องกระโดดได้สูงกว่าผู้เล่นฝ่ายตรงข้ามเพื่อคว้าบอลที่หลุดออกมาให้ได้มากขึ้น ในทางกลับกัน เซ็นเตอร์แบ็กในฟุตบอลอาจได้รับประโยชน์จากการเคลื่อนไหวแบบใช้แรงส่งมากกว่า เพราะโดยทั่วไปจะเร่งความเร็วจากการวิ่งก่อนกระโดดและถีบตัวขึ้นจากพื้นด้วยเท้าข้างเดียว
ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ Strength and Conditioning Coach ได้พิจารณาว่า การออกแบบโปรแกรมฝึก Plyometric ไม่ควรจำกัดอยู่เฉพาะการเคลื่อนไหวใน Sagittal Plane เท่านั้น การเปลี่ยนจากการลงเท้าข้างเดียวเป็นสองข้าง จากสองข้างเป็นข้างเดียว จากเท้าข้างหนึ่งไปอีกข้างหนึ่ง หรือการใช้ขาข้างเดียวกระโดดและลงด้วยขาข้างเดิม ล้วนมีความสำคัญต่อการพัฒนาสมรรถภาพไม่แพ้การเคลื่อนไหวโดยใช้เท้าสองข้าง แม้แต่นักกีฬาประเภท Endurance ก็ได้รับประโยชน์จากการฝึก Plyometric เช่นกัน เพราะจะช่วยพัฒนาประสิทธิภาพการวิ่ง (Running Economy) และการปั่นจักรยาน (Cycling Economy) โดยทำให้กล้ามเนื้อสร้างแรงได้มากขึ้นโดยใช้พลังงานน้อยลง
ท่าฝึก Lower Body Plyometrics แต่ละแบบมีระดับความหนักและทิศทางการเคลื่อนไหวแตกต่างกัน ท่าฝึกเหล่านี้มีทั้งการเคลื่อนไหวครั้งเดียวและการเคลื่อนไหวซ้ำ ๆ เช่น ใช้เท้าข้างเดียว (Hop, Bounds ) หรือเท้าสองข้าง (jump) ซึ่งอาจเป็นการเคลื่อนไหวต่อเนื่อง การเคลื่อนไหวอยู่กับที่ หรือการใช้อุปกรณ์ เช่น กล่อง (เช่น box jump) หรือรั้วกระโดด (hurdle)
ท่าฝึกส่วนล่างของร่างกาย เราจะแบ่งได้ 4 แบบ ได้แก่
- Hop – ท่าฝึกที่เป็นการกระโดดขาเดียว และลงสู่พื้นด้วยขาข้างเดิม (Takeoff from one foot and landing on the same foot.)
- Jump – ท่าฝึกที่เป็นการกระโดดสองขา และลงสู่พื้นสองขา
- Bounds – ท่าฝึกที่เป็นการกระโดดขาหนึ่ง และลงสู่พื้นด้วยขาอีกข้าง (Takeoff from one foot and landing, or transitioning through, to the other foot.)
- Depth Jump – การก้าวลงมาจากกล่อง และเมื่อเท้าสัมผัสพื้นให้ถีบตัวโดดขึ้นให้สูงที่สุด ท่าฝึกประเภทน้ถือว่าเป็นท่าฝึกที่มีความหนักที่สุด
Upper Body Plyometrics
การเคลื่อนไหวของร่างกายส่วนบนที่รวดเร็วและทรงพลังเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับกีฬาหรือกิจกรรมหลายประเภท เช่น แบดมินตัน เบสบอล ซอฟต์บอล เทนนิส กอล์ฟ และการขว้างในกรีฑา (เช่น ทุ่มน้ำหนัก ขว้างจักร และพุ่งแหลน)
ตัวอย่างเช่น ตำแหน่ง Pitcher ในกีฬาเบสบอลระดับอาชีพ มักขว้างลูกด้วยความเร็ว 129–161 กม./ชม. การขว้างให้ได้ความเร็วระดับนี้ต้องเริ่มต้นจากการออกแรงที่ขา และอาศัยการแยกการหมุนระหว่างสะโพกกับไหล่ การฝึก Upper Body Plyometrics ที่เกี่ยวข้องกับข้อต่อที่ต้องใช้ในการเคลือนไหวหลัก นอกจากจะช่วยเพิ่มความเร็วในการขว้าง ยังช่วยป้องกันการบาดเจ็บของข้อไหล่และข้อศอกได้ การเคลื่อนไหวของร่างกายส่วนบนลักษณะนี้ต้องเชื่อมโยงกับแรงกระตุ้นที่เกิดจากการเคลื่อนไหวต่อเนื่องของส่วนต่าง ๆ ซึ่งเริ่มต้นจากร่างกายส่วนล่าง จึงจะถ่ายทอดไปสู่สมรรถภาพทางกายได้อย่างมีประสิทธิภาพ
แม้ท่าฝึก Upper Body Plyometrics จะไม่ถูกใช้บ่อยเท่ากับท่าฝึก Lower Body Plyometrics และมีการศึกษาวิจัยน้อยกว่า แต่ก็ยังจำเป็นสำหรับนักกีฬาที่ต้องใช้การออกแรงของร่างกายส่วนบน โดยทั่วไป ท่าฝึก Upper Body Plyometrics (เช่น การขว้างและการฟาด/ทุ่ม) จะมีลักษณะเป็นการเคลื่อนไหวแบบ Ballistics
โดยเราจะแบ่งออกเป็น 4 ลักษณะท่าฝึก ดังนี้
- Throws – ใช้แขนข้างเดียวหรือทั้งสองข้างขว้าง Medicine Ball หรือวัตถุที่มีน้ำหนักอื่นไปในแนวราบหรือแนวดิ่ง การเพิ่มระดับความยากทำได้โดยเพิ่มน้ำหนักของอุปกรณ์ เพิ่มระยะเป้าหมาย หรือปรับรูปแบบการเคลื่อนไหวให้ซับซ้อนขึ้น เช่น ขว้างในท่าคุกเข่า (Half-Kneeling) แทนท่ายืน
- Slams – โดยทั่วไปเป็นการเคลื่อนไหวที่ใช้แขนทั้งสองข้างทุ่ม Medicine Ball หรืออุปกรณ์อื่นลงสู่พื้นให้แรง การเพิ่มระดับความยากทำได้โดยเพิ่มน้ำหนัก หรือเพิ่มความเร็วในการทุ่มบอล
- Pull – การดึงร่างกายขึ้นในแนวดิ่งอย่างรวดเร็ว เช่น ท่า explosive supine row หรือ pull-up ตำแหน่งของจุดศูนย์กลางของร่างกายและช่วงการเคลื่อนไหวจะขึ้นอยู่กับความแข็งแรงและความสามารถในการเคลื่อนไหวของนักกีฬา
- Push – การดันลำตัวออกจากพื้นในท่านอนคว่ำ หากต้องการเพิ่มความยากควรคำนึงถึงระดับความแข็งแรงของนักกีฬา และอาจทำได้โดยใช้วิธีคล้าย Drop Jump คือ Drop ตัวลงสู่พิ้นจากกล่อง หรือเพิ่มความซับซ้อนด้วยการเคลื่อนไหวไปด้านข้าง
Trunk Plyometrics
โดยทั่วไป ท่าฝึก Plyometric จริงๆ เพื่อเน้นการฝึกกล้ามเนื้อลำตัวโดยตรงนั้นทำได้ยาก เนื่องจากองค์ประกอบที่จะทำให้เกิด SSC ที่จำเป็นต่อการฝึก Plyometric อาจไม่ครบถ้วน คล้ายกับท่าฝึก Upper Body Plyometric ที่อาจเกิด SSC ได้และมีการสะสม Elastic Energy อยู่บ้าง ระหว่างการฝึกลำตัวที่จะเรียกได้ว่าเป็นท่า Trunk Plyometrics
ท่าฝึก Trunk Plyometrics สามารถทำในลักษณะ Ballistic ได้ หากปรับรูปแบบการเคลื่อนไหวให้เหมาะสม เช่น ต้องลดระยะการเคลื่อนไหวให้สั้นลงและรวดเร็วขึ้น เพื่อกระตุ้นและใช้ประโยชน์จาก Stretch Reflex เพราะระยะการเคลื่อนไหวที่ค่อนข้างกว้างและเวลาที่ใช้ในการทำท่านั้นไม่เอื้อให้เกิดการเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานของกล้ามเนื้อหน้าท้องผ่าน Reflex ที่เราต้องการ เราสามารถปรับท่าฝึกโดยลดทั้งระยะการเคลื่อนไหวและเวลาที่ใช้ เพื่อให้กล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่หลักได้รับการกระตุ้นให้ทำงานได้ดีขึ้น
ซึ่งท่าฝึก Trunk Plyometrics จะสามารถแบ่งออกเป็นได้ 3 แบบ
- Lower Body Anchored – ยึดร่างกายช่วงล่างไว้ ให้ร่างกายช่วงบนเคลื่อนไหวได้อย่างอิสระ สามารถเพิ่มความยากของท่าได้โดยเพิ่มแรงต้านจากภายนอก หรือเพิ่มความเร็วในการเคลื่อนไหว
- Upper Body Anchored – ยึดร่างกายช่วงบนไว้ ให้ร่างกายส่วนล่างเคลื่อนไหวได้อย่างอิสระ สามารถเพิ่มระดับความยากของการเคลื่อนไหวได้ด้วยการเพิ่มแรงต้านจากภายนอก เพิ่มความเร็วในการเคลื่อนไหว หรือปรับเปลี่ยนระนาบการเคลื่อนไหว เช่น การเคลื่อนไหวในระนาบ Transverse Plane มีความซับซ้อนมากกว่าการเคลื่อนไหวเฉพาะในระนาบ Sagittal Plane
- Throws – การขว้าง Medicine Ball ไปในทิศทางที่กำหนด ซึ่งน้ำหนักของอุปกรณ์จะส่งผลต่อความเร็วของการเคลื่อนไหวที่เกิดขึ้น จึงควรเลือกน้ำหนักให้เหมาะสมกับรูปแบบที่ต้องการฝึก เพราะจะส่งผลต่อความสามารถในการสร้างแรงของนักกีฬา หากเน้นสร้างแรงให้มากจะใช้น้ำหนักที่มากกว่า แต้ถ้าต้องการเน้นให้ออกแรงเร็วน้ำหนักที่ใช้ควรจะน้อย
Plyometric ไม่ได้มีแค่การกระโดดเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการฝึกเพื่อพัฒนาความสามารถในการออกแรงอย่างรวดเร็ว ในทุกๆ ส่วนของร่างกาย ผ่านกลไก Stretch-Shortening Cycle (SSC) ซึ่งประกอบด้วยการออกแรงของแบบเหยียดยาวออกของกล้ามเนื้อ ไปกระตุ้น reflex และการออกแรงแบบหดตัวสั้นของกล้ามเนื้อ การเกิด SSC ที่จะช่วยให้ร่างกายนำพลังงานที่สะสมไว้มาใช้สร้างแรงได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ท่าฝึก Plyometric มีหลายรูปแบบ ทั้งสำหรับร่างกายส่วนล่าง ส่วนบน และลำตัว การเลือกท่าจึงควรสอดคล้องกับความต้องการของกีฬา เช่น ทิศทางการเคลื่อนไหว ตำแหน่งที่เล่น และลักษณะการออกแรงของนักกีฬา เมื่อเข้าใจหลักการเหล่านี้ การฝึก Plyometric ก็จะช่วยพัฒนาสมรรถภาพให้เหมาะกับการนำไปใช้จริงในกีฬาได้มากขึ้น
ข้อมูลอ้างอิง
- Haff, G. G., & Triplett, N. T. (Eds.). (2026). Essentials of strength training and conditioning (5th ed.). Human Kinetics.